خشکسالی شدید سال 96-1295 و همزمانی اوج جنگ جهانی اول، وقوع انقلاب بلشویکی در روسیه، درگیریهای شدید در آن کشور و عدم امکان ورود گندم از آن کشور و از همه مهمتر احتکار همان غله محدود توسط نیروهای انگلیسی مستقر در ایران تیر خلاص بر ایران فرسوده و خشک بود. قحطی گسترده سالهای 1295 تا 1298 نتیجه این روند بود.اکنون کل کشور از گرسنگی، قحطی و مرگ رنج می برد.
انگلیسیها اقدام به خرید و احتکار بخش اعظم غله موجود در کشور کردند و کشتیهای انگلیسی که می توانستند اقدام به انتقال محصولات خوراکی از هند به ایران کنند از این کار به بهانه شرایط جنگی و لزوم اماده باش کشتیهای غیرجنگی سر باز زدند. ایران تخت گاز به سوی یک فاجعه بزرگ پی می رفت
تصاویر زیر نمایانگر خشکی رودخانه دز و زاینده رود در آن ایام می باشند.
رود دز
زاینده رود بی آب
البته به نوعی می توان این خشکسالی را ادامه خشکسالی هیدرولوژیکی و درازمدت سال 1276 تا 1280 دانست، که علیرغم وجود برخی سالهای نسبتا خوب در این میان، اما تبعات آن مانند احتکار محصولات،وقوع انقلاب مشروطه، جنگهای داخلی در پی آن، مداخلات خارجی و در نهایت جنگ جهانی اول به صورت زنجیره ای آن را تکمیل کردند. نبود دولت مقتدر و کارامد در کشور نیز مزید بر علت شد.
اکنون علاوه بر وجود نیروهای مهاجم خارجی که در کشور حضور داشتند، کشور در گرداب جنگ داخلی نیز غوطه ور شد. گروههای محلی، مدعیان قدرت، قبایل شورشی و یاغی نیز سربلند کردند. در این وانفسای بدبختی و نابسامانی، در هر گوشه کشور گروهی دست به اسلحه بردند و حکومت خودمختار محلی تشکیل دادند. یکپارچگی عصر ناصری که البته محصول استبداد هم بود، این چنین به آشفتگی می رسید. انگلستان نیز پس از عقب نشینی روسها از کشور و شکست عثمانی، در فکر تسلط کامل بر ایران با ایده قرارداد 1919 بود.
حکومت های محلی میرزاکوچک خان (گیلان) کلنل محمدتقی خان پسیان(خراسان)شیخ محمدخیابانی(آذربایجان) شیخ خزعل (خوزستان) اسماعیل آقا سمیقتو(کردستان)،خانهای لر و بختیاری و… بر آشفتگی اوضاع افزود و بزرگترین فاجعه دویست سال اخیر با قحطی سنگین و مرگ بین سه تا ده میلیون نفر از جمعیت ایران رقم خورد.
مادر من از مادربزرگ خودش حکایات جالبی را نقل می کند. مرحومه مادربزرگ مادر بنده متولد 1285 خورشیدی بود و در سال 1360 بدرود حیات گفت. من خاطرات کمی از ایشان به یاد دارم ولی آن مرحومه که بین سالهای قحطی 1295 تا 1298 دختر نوجوانی بود، چند سال پیش از درگذشتش گفته بود، که در آن دوران هفتگل محل سکونتشان که به تازگی به واسطه کشف نفت در حال شکوفایی بود ،ناگهان دچار قحطی شد و آنها ناگزیر به باغهای رامهرمز پناه بردند. گویا آن باغها مقداری محصول داشت و جمعیت گرسنه آن زمان باید از محصول گوجه خود حراست می کردند و جوانان آن زمان شبها اطراف باغها و مزارع نگهبانی می دادند و به هر روی آن قحطی با تلفات بسیار همراه بود.
جهت مقایسه در این دوره با زمان مشابه با قرن بعدی به نتایج جالبی می رسیم.
در قرن جدید نیز از سال 1387 ما وارد یک دوره خشکسالی طولانی شدیم، که البته اعداد دبی بازسازی شده طبیعی برای ایستگاه اهواز نسبت به دوره خشک قرن قبل کاهشی 23 درصدی نشان می دهد. حتی اعداد و ارقام سیل سنگین 98-1397 نیز این فاصله را جبران نکرد. دبی متوسط دبی اهواز بین سالهای 1287تا 1300 عدد 743 متر مکعب بر ثانیه برابر با 23 میلیارد متر مکعب را نشان می دهد. اما دبی بازسازی شده بین سالهای 1387 تا 1400 در حدود 565 متر مکعب بر ثانیه در حدود17.8 میلیارد متر مکعب می باشد. بر این اساس به نظر می رسد خشکسالی شدید قرن چهاردهم نسبت به سده پیشین،شدیدتر بوده است ولی به دلیل وجود دولت مرکزی، وجود سدها برای ذخیره آب و عدم وجود جنگ داخلی، کشور اسیر قحطی نشد.
سرانجام روند تغییرات مثبت و پایان خشکسالی از سال 1299 شروع شد بارشهای فروردین 1299 در قزوین طلایه عصری جدید بود.خشکسالی سرانجام پایان یافت.
سپس در آذر 1299 خوزستان در ماههای آبان و آذر شاهد بارشهای خوبی بود و پل شوش و دزفول شکست. همزمان در این ایام با پایان جنگ جهانی اول و خروج نیروهای خارجی از کشور و تثبیت حکومت مرکزی، شرایط کشور رو به بهبود رفت، که البته پایان دوره خشک نیز دلیل دیگری بر این پیشرفت بود.عصر جدید و قرن جدیدی در راه بود.
روند افزایش دبی و بهببود وضعیت رودخانه در سال 1301 به طرز قابل ملاحظه ای بهبود یافت و سال آبی 1301-1302 دومین سال نمونه آورد آب در اهواز در سی سال طول آماری کمپانی برادران لینچ بود. روند پرآبی در سال آبی 1302-1303 تداوم یافت. یطوریکه در دیماه 1302 پس از پنج روز بارش سنگین، پل والرین شوشتر می شکند . سپس در اهواز 200 خانه و مغازه تخریب شده و در خرمشهر و شیراز عده زیادی زیادی جان خود را از دست می دهند. تلفات سیل یادشده را مورخان 3000 نفر دانسته اند.
اکنون ما وارد یک دوره پرآب می شویم و این دوره پرآب که مصادف با ثبات نسبی سیاسی در کشور و سرکوب مدعیان قدرت در کشور به نفع دول مرکزی است، باعث می شود تا کشور شرایط بهتری پیدا کند.قحطی دیگر از میان رفت. ما با چهار سال متمادی دوران مرطوب مواجه هستیم.
در سال 1302 اوضاع سیاسی کشور نیز به آرامش می رفت. مدعیان محلی در حال سرکوب شدن بودند.لذا در شرایطی که مجددا از سال 1305 دبی ایستگاه اهواز یک روند کاهشی موقت را نشان می دهد. اما دیگر خبری از قحطی سنگین نبود. اکنون اوضاع تحت کنترل دولت مرکزی بود.
البته سال آبی 04-1303 یک سال خشک بود و تا سال 09-1308 ما با سالهای زیر نرمال و خشک روبرو بودیم. اما به دلیل پایان جنگ چهانی اول، خروج اشغالگران و استقرار دولت مرکزی مقتدر مشکلات قحطی سالهای 1295 تا 1298 رخ نداد.
داده های دبی ایستگاه اهواز از سال 1311 افزایش معنی داری را نشان می دهد و سال آبی 13-1312 در کل کشور یک سال بسیار پرآب بود. خوزستان در بهمن 1312 شاهد سیل پرحجم دیگری بود.در گمرک آبادان و خرمشهر، کالاهای زیادی از بین رفت.
راه آهن اهواز تا حدی تخریب شد و با احداث خاکریز در اطراف اهواز، شهر تا حدی از خسارت بیشتر نجات یافت. مناطق نفتی و اندیمشک نیز اسیر سیلاب گردید.
روند بارش در کشور ادامه یافت اردیبهشت 1313 سراسر کشور شاهد بارشهای سنگینی بود و در قم 1000 خانه تخریب شد.در لرستان خسارت زیادی به پلهای منطق وارد شد و بارش به خرداد ماه نیز کشیده شد.
سیل و بارش در تابستان نیز تداوم یافت در 21 مرداد 1313 تبریز در گرداب سیل سنگین سهند فرو رفت. فیروزکوه آوج و کرمان نیز سیلاب سنگین گزارش شد. دبی متوسط ایستگاه اهواز در این سال 1140 متر مکعب بر ثانیه ثبت شده است که با دبی متوسط سال آبی پرآب 98-1397 برابری می کند.
بررسی بیشتر و تطویل دوره آماری تا سال 1319 نشان می دهد، که پس از سال آبی مرطوب 13-1312 منطقه وارد یک دوره پرآبی هفت ساله گردید که تا سال 1319 ادامه یافت در این سالها در کل ما شاهد دبی های بالای نرمال در کشور بودیم. متاسفانه ما سه سال بین 1309 تا 1312 فاقد آمار هستیم.
سالهای نسبتا پرآب تا سال 1320 و حمله متفقین به کشور ادامه یافت. حالا می توان دریافت که بسیاری از تحولات مثبت سالهای 1300 تا 1320 به دلیل شرایط مساعد منابع آبی بوده است.
در بخشهای بعدی به ادوار دیگر پرداخته می شود.
مطالب مرتبط
خشکسالی؛ متهم قدیمی جنگها، شورشها و فروپاشیها در ایران
