رود تیره از سرشاخه های اصلی رود دز می باشد که از حنوب استان مرکزی سرچشمه می گیرد و ما برای بررسی منطقه سفری به ژرفای این منطقه داشتیم.در بلندترین نقطه بزرگراه اهواز به تهران به این سوی راست می پیچیم . اکنون ما در سرچشمه رود تیره سزار دز هستیم . با ما بمانید
در مسیر بزرگراه اهواز به تهران وقتی که از کنار شهر بروجرد عبور می کنیم، به سوی بلندترین نقطه این مسیر می رسیم و این بلندترین نقطه مسیر دقیقا مرز استانهای مرکزی و لرستان است . پس از عبور از تابلوی پایان استان لرستان و ابتدای استان مرکزی در 35 کیلومتری بروجرد به روستای زیبا و خوش ساخت زالیان می رسیم
زالیان در سمت راست و دوجفت و ده کایید در سمت چپ جاده ، روستاهایی با اکثریت مردم لر هستند و البته وقتی به توره با آن سه راهی معروف و پمپ بنزینش در شمال این روستاها می رسیم دقیقا به شمالی ترین روستاهای لرنشین پیش از شهرک مهاجران و شهر بزرگ اراک می رسیم .هرچند در خنداب نیز لرها زندگی می کنند. زالیان و سپس توره شمالی ترین روستاهای لرنشین مسیر هستند ولی پس از منطقه زالیان و ده کایید مجددا رو به سرپایینی می رویم . پس این منطقه بلندترین نقطه مسیر و خط الراس جداکننده حوضه آبریز دز، کرخه و حوضه فلات مرکزی نیز است.
در واقع دیواره کوههای بلند این منطقه که به صورت یک خط راست کشیده شده اند مرز این حوضه ها می باشد و اینجا به نوعی شمالی ترین مرز حوضه روذخانه دز در شاخه تیره است.
روستای زالیان دارای خانه های خوش ساخت و عمارتهای نسبتا شیکی است . گویا ساکنین محلی دارای حرفه سنگتراشی بودند و از این راه به مکنت و ثروت رسیده در آبادی نیاکان خود در کنار بزرگراه جنوب تهران خانه ها و عمارات زیبا و باشکوهی بنا کرده اند.
ما به عنوان کارشناسان سازمان آب و برق خوزستان این منطقه را مرز کاری خود می دانیم . اما در کنار این روستاهای لرنشین کنار جاده و اگر هشت کیلومتر به سمت شرق برویم به یک روستا با ترکیب جمعیتی متفاوت خواهیم رسید. اینک در روستای چهارچریک هستیم.
چهارچریک ترک نشین است و مردم آن به گویشی از ترکی سخن می گویند. گویا اهالی منطقه ریشه در ترکان قشقایی مهاجر دارند و از دو قرن پیش به این منطقه آمده اند. متصدی ایستگاه هواشناسی در این روستا جناب آقای ترکی نژاد به داستانی اشاره می کنند در مورد اینکه نیاکان ایشان در این محل مادیانی را رها کردند و رفتند و زمانی که برگشتند با تعجب دیدند که مادیان دوقلو به دنیا آورذه است . پس این را به فال نیک گرفته ساکن منطقه شدند . روستا در مجاورت کوهی به نام فیروزکوه بنا شده است .بیایید با نقشه قومیتی منطقه بیشتر آشنا شویم.
وضعیت اتنیکی مردم ساکن استان مرکزی
در این تصویر منظور از ترک سربندی گروهی از این مردم است که ریشه قشقایی دارند و از جنوب ایران خاستگاه قشقایی ها به منطقه آمده اند و با آذربایجانیها که از شمال غرب ایران به این منطقه وارد شده اند، تفاوتهایی دارند.
نقشه تقسیم بندی سیاسی استان مرکزی
البته کل داستان ما در حومه جنوبی و غربی شهرستان شازند می گذرد . زیرا شمالی ترین سرشاخه دز یعنی رود تیره از این نقطه می آید.
نقشه قومیتی جنوب غرب استان مرکزی سرشاخه رود تیره دز
در این منطقه سازمان أب و برق خوزستان دارای یک ایستگاه هواشناسی است تا وضعیت بارش را در شمالی ترین نقطه حوضه دز رصد کند.
در جاده اهواز به تهران این منطقه همواره خنک ترین نقطه مسیر است و دلیل این امر همانا این است که خطالراس و بلندترین بخش این جاده است و این خط الراس به چهارچریک و کوه فیروزکوه امتداد دارد .
من در روز 11 تیر 1405 عزم سفر به چهارچریک را کردم و با خانواده محترم و مهمان نواز ترکی نژاد هماهنگ کردم و البته حرکت از مشهد در مسیر بازگشت به اهواز به درازا کشید و من سرانجام ساعت سه صبح به چهارچریک رسیدم. از کنارجاده اصلی یک فرعی به سمت چهارچریک می رود و ما به آنجا رسیدیم.خسته و خواب آلود در تاریکی به این محل رسیدیم.
وقتی رسیدیم آقای ترکی نژاد با موتورسیکلتش به وسط روستای خاموش ساعت 3 بامداد آمد و ما را به منزلشان هدایت کردند.ما خیلی بد موقع رسیدیم.
خانه آقای ترکی نژاد فرداصبح بهتر دیده می شد.
وقتی از مشهد راه افتادم همسرم با خانم ترکی نژاد در تماس بودند .ایشان که به همراه همسرشان متصدی ایستگاه هواشناسی چهارچریک هستند با اصرار می خواستند برای ما تدارک شام ببینند ولی ما با تشکر از ایشان خواهش کردیم چون دیروقت به منطقه می رسیم، چنین نکنند اما وقتی ساعت سه به خانه ایشان در چهارچریک رسیدیم دیدیم ایشان برای ما پذیرایی نسبتا مفصلی دیده است. یقینا احساس کردم به خانه آشنایی یا یکی از بستگان نزدیک رسیده ام و این حس خوب در ساعت سه و در اوج خستگی به من انرژی بخشید.
در سن 51 سالگی حس کردم پس از سالها به خانه ای شبیه منزل خاله ام برگشته ام، که سی سال پیش از دنیا رفته بود و در کودکی همیشه با مهربانی از ما پذیرایی می کرد و من فکر کردم او دوباره زنده شده است و مانند زمانی که به خانه اش می رسیدیم، از ما پذیرایی کرده است و این حس برای من اینک در تاریکی شب و در سرزمینی دوردست و در اوج خستگی به سراغم آمد و البته حس خوبی بود
فردا صبح دوستی ما با خانواده ترکی نژاد تازه آغاز شد آقای ترکی نژاد از داستان مردم منطقه گفت و اینکه با قشقایی ها و همینطور طایفه بزرگ چهارده چریک نسبت دارند. وقتی زیر خورشید تابان آن روز سوار با موتورش به نقاط بالاتر منطقه رفتیم.بی دلیل نیست که به استان مرکزی سرزمین آفتاب گفته می شود زیرا دربالاترین و خنک ترین نقطه آن نیز این آفتاب است که حکومت می کند.
برای من آشنایی با مردمان مناطق مختلف یک افتخار بزرگ است .همه فرزند آدم و حوا هستیم . همه از یک ریشه هستیم و همه فرزند خاک پاک ایران زمین هستیم و وقتی که از طریق یک دوست جدید با مردم یک منطقه ارتباط می گیرم،احساس پیروزی و موفقیت بزرگی پیدا می کنم و حتی خود را متعلق به همان سرزمین می دانم . من یک چهارچریکی هستم .ما همه ترک هستیم. ما همه لر هستیم.
و البته گویا در روستا چند خانوار دارای اصالت آذربایجانی هم ساکن هستند که چون متوجه شدند، دسته ای از مردم قشقایی ترک اینجا حضور دارند در کنارشان ساکن شدند و به مرور زبان محلی شان یکی شد. لهجه های ترکی مانند لری گرچه تفاوتهایی دارند ولی شباهتهای زیادی هم دارند.البته حضور آذربایجانیها در همان حوالی مطابق نقشه منطقه تایید می شود.
وقتی جفرافیای منطقه را بیشتر بررسی کردم متوجه شدم به این گروه از ترکها، ترک سربندی نیز گفته می شود و البته روستاهای لرنشین در مجاورت آنها وجود دارند و سپس گروههای آذربایجانی در مهاجران و برخی نواحی خمین و محلات حضور دارند و از خنداب به سوی شمال به ویژه در اطراف ساوه اکثریت با آذربایجانیها است. هرچند داستان من در جنوب شهرستان شازند می گذرد زیرا آنجا مرز حوضه رود دز است.
البته همسر بزرگوار آقای ترکی نژاد سرکار خانم عسگری، از اهالی روستای لرنشین دوجفت است که در کنار جاده اصلی واقع است و تنها هشت کیلومتر با چهارچریک فاصله دارد و این وصلت میان مردم ترک زبان و لرزبانان منطقه نشان از پیوستگی و دوستی میان دو گروه است و این برای من یک تکرار بود اگر آقای ترکی نژاد خود را از قشقایی ها می دانست،مرحوم شوهر خاله این حقیر نیز از ترکهای قشقایی خوزستان بود و من خاطرات بسیار خوبی از ایشان دارم.خداوند ایشان را رحمت کند که فرد مومنی بود.
خانم آقای ترکی نژاد هم مثل خاله من اصالتی لر داشت و این وصلت شباهت زیادی به ازدواج خاله ام داشت و این برای من تکرار تاریخ فرسنگها دورتر از امیدیه خوزستان در شمالی ترین نقطه رود دز بود .پس حس اولیه من درست بود آنها خیلی به خاله و شوهرخاله مرحوم من شباهت داشتند که البته عمر این خانواده بزرگوار دراز باد.
به 45 سال برمی گردیم زمانیکه پسرخاله من شهید حسین محمدی در آذر 1360 در جبهه بستان شهید شد.او در آبان ماه 1360 این چنین از مادرش خداحافظی کرد و در حالیکه فقط شانزده سال داشت، راهی جبهه شد .این آخرین ملاقات او و مادرش بود.حسین اگر زنده می ماند اکنون مردی 61 ساله بود.
و من به خاطر دارم پس از شهادت حسین در صبح سرد یک روز آذرماه 1360زمان خاکسپاری او، وقتی خدابیامرز خاله ام پشت سرهم و بی امان گریه می کرد و خودش را بی وقفه می زد، مرحوم شوهرخاله ام خم به ابرو نمی آورد و مثل یک کوه قوی و استوار پیکر فرزندشهیدش را به سوی محل دفنش در آرامستان امیدیه بدرقه کرد.او یک قشقایی تمام عیار بود.
ومن این میان و در عقب موتور آقای ترکی نژاد با آن زبان جذاب ترکی که من یک کلمه از آن نمی فهمم، یاد شوهرخاله مرحومم افتادم. سالها پس از درگذشت او برای لحظاتی هرچند کوتاه به شدت احساس کردم، او این چنین برگشته است و این حس قوی تا چند دقیقه با من زیر خورشید سوزان آن روز تیرماه 1405زمانی که عقب موتورسیکلت آقای ترکی نژاد به سوی کوههای منطقه می رفتیم با من باقی ماند و چند دقیقه طول کشید از آن حال و هوا بیرون بیایم و به دور و بر نگاه کنم و فیلم بگیرم .
احساس می کردم پس از چهل سال باز به خانه خاله رفتم و بر سفره شوهرخاله نشستم.پس این فرض من زمانی که به خانه ایشان رسیدم درست بود خاله و شوهرخاله اینگونه دوباره برگشته بودند . خداوند خاله و شوهرخاله من و همه رفتگان را بیامرزد و آقای ترکی نژاد و همسرش و خانواده اش را سلامتی ببخشد.با دوست جدیدم آقای ترکی نژاد در سرزمین زیبا و مرتفعشان تصویری به یادگار گرفتیم.
به هر روی در ظهر در روز 12 تیرماه به همراه آقای ترکی نژاد با موتورسیکلت ایشان همراه شدم و به نزدیکی های فیروزکوه سرچشمه رود آدینه مسجد شمالی ترین سرشاخه رود تیره دز رفتیم . یک سد کوچک به نام چهارچریک نیز در محل وجود دارد.منطقه چهارچریک 2200 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و تقریبا مسطح است. اما وقتی زیر خورشید داغ روز 12 تیر 1405 عزم رفتن به سوی ارتفاعات منطقه را کردیم متوجه شدم که باید عقب موتور آقای ترکی نژاد پستی و بلندی های بسیاری را تجربه کنم و در نخستین گام از کنار دریاچه سد کوچک چهارچریک عبور کردیم .
در اوج تابستان رودهای کوچک سرچشمه رود تیره به نام آدینه مسجد از نفس افتاه اند . اما همچنان رواناب پایه آنها جاری است که البته به سوی سد محلی و کوچک چهارچریک می رود و من در این محل که دارای تراز 2200 از سطح دریا است زیر نور خورشید داغ نخستین حرکت رود تیره دز از دل فیروزکوه این دیواره شمالی حوضه دز را رویت کردم و این کوهها در حقیقت دیوار و مرز شمالی دز هستند زیرا روانابهای پشت آن به سوی حوضه های کرخه و فلات مرکزی جاری است و دیگر سهم دز نمی شود.رودخانه های این منطقه در شمالی ترین سرشاخه تیره دز خود جز رود آدینه مسجد هستند
پشت این کوهها در سمت شرق شهرستان شازند در شمال منطقه توره و در غرب شهر ملایر واقع است.
سد چهار چریک رواناب رودهای منطقه را در خود جمع می کند و البته در ظهر داغ آن روز اغلب رودها از نفس افتاده بودند و رواناب آنها کم جان شده بودند و ما با موتورسیکلت به نزدیکی فیروزکوه رسیدیم.کوه فیروزکوه در شمال چهار چریک از سرشاخه های رود آدینه مسجد و شمالی ترین نقطه سرشاخه رود تیره و در حقیقت رود سزار دز است
اینجا دیواره زاگرس و مرزشمالی حوضه دز و کارون بزرگ است و البته کمی بالاتر در توره آخرین و شمالی ترین روستاهای لرنشین قرار دارند . گویی لرها از قدیم با زاگرس مقدس قرارداد دارند که در همان حوالی او ساکن باشند و از محدود زاگرس و حوضه آبریزش پا فراتر نگذارند و من در ظهر 12 تیر مانند یک زندانی در دیواره شمالی زاگرس گیر افتدم و راه گریزی برایم نماند. این کوه بلند این دیوار سترگ به من یادآوری می کرد، که فرزند زاگرس باید در زاگرس بماند زندگی کند و همانجا در کنار زاگرس و رودخانه هایش از دنیا برود وبدن او سهم آن کوهها دشتها و رودخانه ها است و مطابق روایت برگشتن به خاک باید به زاگرس برگردد
همچنین زالیان نیز به نوعی مرز میان حوضه تیره سزار دز و رود گاماسیاب کرخه می باشد و رود های آدینه مسجد و گوشه از نزدیک زالیان سرچشمه می گیرند.
پروژه آزاد راه خرم آباد اراک نیز در شرق و جنوب چهارچریک در حال ساخت است به زودی جاده سراسری دیگر به جای اینکه از زالیان و ده کایید در شمال و غرب چهارچریک بگذرد از جنوب و شرق آنجا به سوی شازند خواهد گذشت و مسافت خرم آباد اراک از 170 کیلومتر فعلی به 135 کیلومتر کاهش خواهد یافت.
بزرگراه جدید خرم آباد اراک نیز از سرشاخه های تیره عبور می کند و جز رودهای آدینه مسجد و گوشه بقیه سرشاخه های تیره در جنوب آن قرار دارند.چهارچریک اگر اکنون در سمت شرق جاده فعلی اراک به بروجرد است اما بزودی در سمت شرق آن بزرگراه سراسری اراک خرم آباد ساخته می شود که امتداد بزرگراه خرم آباد بروجرد است.
مطابق این نقشه زالیان، ده کائید و دو جفت در جاده اصلی بروجرد اراک متعلق به حوضه گاماسیاب کرخه و ابتدای آن حوضه می باشند. پس این نقطه مرز دو حوضه دز و کرخه است.
مطابق بررسی ها سرشاخه اولیه رود تیره از چهارچریک دارای سکنه ای ترک می باشد ودر اطراف کوه شهباز لر می باشند البته در هندودر هر دو گروه لر و ترک ساکن هستند. در کل ما اکنون یک شماتیک از جنوب استان مرکزی که سرشاخه رود تیره دز است داریم.
اما رودخانه تیره که رود آدینه مسجد، سد چهارچریک و کوه فیروزکوه در بالترین نقطه آن قرار دارند چه مشخصاتی دارد؟
این رودخانه یکی از شاخه های مهم رودخانه سزار میباشد که آبهای منطقه وسیعی از کوههای جنوب شازند را جمع آوری و به رودخانه سزار میرساند. حوزه آبریز آن عمدتاً در شهرستان شازند واقع گردیده است. شاخه های اولیه آن زیاد بوده و شبکه متراکمی را بوجود میآورند لیکن شاخۀ اصلی آن از دامنه های کوه سیب تلخ و هزارجریب منشا می گیرند. سپس در ده کلبی به هم پیوسته و آنرا تشکیل میدهند. در جهت جنوب خاوری جریان می یابد شاخه های فراوانی را دریافت میکند روستاهای متعدد واقع در مسیر خود را مشروب مینماید. در روستای کمال صالح پس از تلاقی با شاخه ای بنام کامیان یکباره به باختر گردش میکند.سد کمال صالح در این منطقه ساخته شده است. پس از عبور از میان دره ای عمیق و منطقه ای کوهستانی به جنوب باختری تغییر مسیر میدهد از حوالی روستای دوخواهران از منطقه کوهستانی خارج شده و وارد دره سزار میشود و در حوالی روستای ایوان با رودخانه سزار تلاقی مینماید طول این رودخانه ۹۵ کیلومتر بوده و حوزه آبریز آن حدود ۳۴۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد. رودخانه تیره دارای آب دائمی است که بمصرف آشامیدنی و کشاورزی منطقه رسیده و مازاد آن وارد رود سزار میگردد. آبدهی رودخانه در یک دوره ۳۰ ساله بطور متوسط ۱۷۸ میلیون متر مکعب و در سال آبی ۹۴/۶۵ آبدهی آن ۵۸۵/۴۷ میلیون متر مکعب بوده است. حداکثر آبدهی لحظه ای آن هم ۴۶۱ متر مکعب در ثانیه اندازه گیری گردیده
زیر شاخه های رودخانه عبارت هستند از رودخانه آدینه مسجد، رودخانه باجگیران، رودخانه برم آباد، رودخانه بزرگ، رودخانه تون دشت،. رودخانه خلج، رودخانه کامیان، رودخانه کوتره، رودخانه گوشه، رودخانه لوز، رودخانه مروارید و رودخانه هند و در
رودخانه آدینه مسجد
یکی از سرشاخه های رودخانه تیره بوده و از کوههای ۲۷۲۱ متری فیروزکوه واقع در ۳۳ کیلومتری خاور دو مرد سرچشمه میگیرد در جهت جنوب جاری شده و در روستای آدینه مسجد چند شاخه دیگر را دریافت می کند. پس از سیراب نمودن روستاهای آدینه مسجد و ،ذوالفقار در جنوب روستای اخیر وارد رودخانه تیره می گردد. طول این رودخانه ۱۴ کیلومتر و جریان آب آن دائمی است حوزه آبریز این رودخانه حدود 60 کیلومتر مربع وسعت دارد.شاخه غربی .این رودخانه از کنار چهارچریک می گذرد و سد چهارچریک نیز بر این رود است.
* * * * *
رودخانه باجگیران
از دامنه های جنوبی کوههای سردره به ارتفاع 2952 متر واقع در ۱۹ کیلومتری جنوب باختری شازند سرچشمه میگیرد. در بستری شمالی جنوبی جریان می یابد. از دره های پلنگ ی رودخانه یکی از شاخه های رودخانه تیره بوده و از دامنه های جنوبی کوههای سردره بارتفاع ۲۹۵۲ متر واقع دیماه گذشته و روستاهای چشمه محمود ،بیدستان پنج ذوج گله و چرخستان را مشروب می نماید و وارد اراضی استان باجگیران می گردد. در روستای قلعه خلیفه با رودخانه کامیان درهما و سپس وارد رودخانه تیره می شود. این رودخانه ۳۰ کیلومتر طول داشته و آبهای چشمه های متعدد فراوان حوزه خود را جمع آوری می نماید. حوزه آبریز آن حدود ۲۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد.
** * * *
رودخانه برم آباد
از شاخه های رودخانه تیره است و خود آن از شاخه های متعدد ولی کوچک تشکیل مییابد از دامنه های کوه الوزدر بارتفاع ۲۶۸۲ متر واقع در ۱۹ کیلومتری جنوب باختری شازند سرچشمه میگیرد. شاخه های اولیه آن در ده آقابهم پیوسته و به جنوب سرازیر میگردند. این رودخانه پس از مشروب کردن روستاهای برم آباد و ده زمان و دریافت شاخه های کوچک متعدد وارد رودخانه تیره می شود.
طول این رودخانه حدود ۱۰ کیلومتر بوده و حوزه آبریز آن نزدیک به ۵۰ کیلومتر مربع وسعت دارد. این رودخانه هم از چشمه های متعدد تغذیه نموده و دارای آب دائمی است
. *****
رودخانه بزرگ
یکی از شاخه های متعدد رودخانه تیره است. از دامنه های کوه سیب تلخ واقع در ۱۴ کیلومتری جنوب باختری شازند سرچشمه میگیرد. به جنوب باختری روانه میگردد روستاهای چال ،هما قالیدان و ده کلبی را مشروب می کند و در جنوب دهکده اخیر وارد رودخانه تیره می.شود. طول این رودخانه ۱۳ کیلومتر بوده و حوزه آبریز آن باریک و کم عرض وكم وسعت میباشد به علت تغذیه رودخانه از چشمه های آهکی متعدد دارای آب دائمی است.یکی دیگر از سرچشمه های این رود کوه شهباز، کوهی از رشتهکوه راستوند واقع در کوههای زاگرس است. این کوه در ۴۰ کیلومتری اراک مرکز استان مرکزی و در ۶ کیلومتری شرق شازند در روستای سورانه قرار دارد. ارتفاع این کوه، ۳۳۳۸ متر است و پس از دومیر دومین قله مرتفع استان مرکزی بشمار می رود.
*****
رودخانه تون دشت
از شاخه های کوچک رودخانه تیره میباشد از دامنه های خاوری کوه آق داغ واقع در ۳۳ کیلومتری جنوب خاوری بروجرد سرچشمه میگیرد در جهت جنوب و از میان دره ای نسبتا عمیق جریان می یابد. روستاهای تون دشت علیا و سفلی را مشروب کرده و در محلی بنام مروک وارد رودخانه تیره میگردد. طول این شاخۀ کوچک که آن هم از چشمه های متعددی تغذیه می نماید حدود ۱۰ کیلومتر است
*****
. رودخانه خلج
یکی دیگر از شاخه های متعدد رودخانه تیره میباشد از دامنه های جنوبی کوه سر دره واقع در ۱۸ کیلومتری جنوب باختری شازند سرچشمه میگیرد. در جهت جنوب باختری جاری می.شود پس از عبور از روستاهای خلج (علیا و سفلی ده سلمانه با شاخه های دیگری تلاقی مینماید در اراضی دهکده نظام آباد وارد رودخانه تیره می گردد. طول این رودخانه ۱۲ کیلومتر بوده و حوزه آبریز آن حدود ۵۰ کیلومتر مربع وسعت دارد. این رودخانه هم از چشمه سارهای متعددی تغذیه می نماید.
*****
رودخانه کامیان
یکی از شاخه های رودخانه تیره بوده و دارای شاخه های متعددی است از آب خیزهای واقع د واقع در اطراف روستای پری جان و ۲۷ کیلومتری جنوب شازند سرچشمه میگیرد در جهت جنوب باختری جریان یافته و روستاهای عشیر آباد کلهر و کامیان را مشروب می کند به شمال باختری تغییر مسیر میدهد. شاخه های متعددی را از اطراف و دامنه های شمالی کوه سفید دریافت میکند در روستای قلعه خلیفه با رودخانه باجیگران تلاقی نموده و سپس وارد دارد. رودخانه دارای آب دائمی میباشد. رودخانه تیره می شود. طول این رودخانه ۲۰ کیلومتر بوده و حوزه آبریز آن نزدیک به ۱۰۰ کلیومتر مربع وسعت دارد و دایمی است.
*****
رودخانه کوتره
از شاخه های اولیه رودخانه تیره میباشد از دامنه های جنوبی کوه سرآبادی ارتفاع حدود ۲۵۵۰ متر) واقع در ۲۰ کیلومتری جنوب باختری شازند و دامنه های باختری کوه ۲۹۷۲ متری قرق درک واقع در ۱۴ کیلومتری شازند سرچشمه میگیرد. شاخه اصلی آن در جهت جنوب باختری جریان می یابد. روستاهای حاج یوسف، آق بلاغ سادات کوتره و ده مهدی را مشروب می.کند آبهای چشمه سارهای متعددی را جمع آوری و در روستای تعمیرخان وارد رودخانه تیره می.شود. طول این رودخانه ۱۵ کیلومتر و حوزه آبریز آن حدود ۶۰ کیلومتر مربع وسعت دارد. این رودخانه دارای آب دائمی است
. *****
رودخانه گوشه
یکی از شاخه های رودخانه تیره میباشد. از گردنه زالیان واقع در ۲۴ کیلومتری جنوب خاوری بروجرد سرچشمه میگیرد. در جهت جنوب جریان می یابد. روستاهای آق بلاغ هشیان ده علی خان، عباس آباد و گرگاه را مشروب میکند. شاخه های کوچکی را از اطراف مسیر خود دریافت می نماید. آنگاه وارد دره های عمیق کوه گرگاه شده و در حوالی روستای گوشه وارد دشت میشود از روستای گوشه گذشته و وارد رود تیره می شود. طول این رودخانه ۲۳ کیلومتر بوده و حوزه آبریز آن منطقه ای بوسعت ۱۱۰ کیلومتر مربع را شامل میگردد. در بلا فاصله شمال روستای گوشه محل مناسبی برای احداث بر روی این رودخانه وجود دارد رودخانه گوشه در زمستان و بهار دارای آب زیادی بوده ولی در دیگر مواقع از سال از میزان آن کاسته میشود
* * ** *
رودخانه لوزدر
از شاخه های کوچک رودخانه تیره بوده و از دامنه های جنوبی کوه ۲۶۸۲ متری لوز در واقع در ۱۷ کیلومتری جنوب باختری شازند سرچشمه میگیرد در جهت جنوب باختری جریان مییابد روستاهای سیاه سلطان لوز در بالا و وسط را مشروب میکند و در روستای لوز در سفلی وارد رودخانه تیره میشود. طول این رودخانه ۱۲ کیلومتر بوده و حوزه آبریز آن کم وسعت و رودخانه دارای شاخه های کوچک و چشمه سارهای متعدد میباشد.
* * ** *
رودخانه مروارید
از شاخه های تیره است و از دامنه قله 2346 متری قبله سنگ واقع در 23 کیلومتری جنوی شازند سرچشمه می گیرد و در جهت جنوب باختری جریان می یابد. روستاهای مروار (مروارید) با سر بالا و پائین را مشروب نموده و در این روستا وارد رودخانه تیره می.شود. طول این شاخه رودخانه تیره ۱۰۰ کیلومتر بوده و حوزه آبریز آن حدود ۵۰ کیلومتر مربع می باشد.
* * ** *
رودخانه هند و در
ر آخرین شاخه قابل بررسی رودخانه تیره بوده و از دامنه های باختری کوه سیب تلخ واقع در ۱۴ کیلومتری جنوب باختری شازند اراک سرچشمه میگیرد در جهت جنوب باختری جریان مییابد اراضی روستای علی قورچی بالا و هند و در را مشروب نموده و در اراضی روستای خمستان وارد رودخانه تیره میگردد. طول این رودخانه حدود ۱۴ کیلومتر بوده و جریان آب آن دائمی است.
از این میان روانابهای رودهای آدینه مسجد چهارچریک رود بزرگ کوه شهباز رود لوزدر رود هندودر ،رود باجگیران، رود خلج و رود کامیان به سد کمال صالح در جنوب استان مرکزی می ریزند.
سد کمال صالح شازند
این سد از نوع بتنی با هسته رسی و در ۴۵ کیلومتری جنوب شازند و ۷۸ کیلومتری اراک واقع شده است.
ارتفاع تاج سد به ۱۲ متر و ارتفاع سد به ۸۰ متر میرسد. حجم مفید آن به ۱1۰ میلیون مترمکعب میرسد. سد «کمال صالح» منبع اصلی تامین آب شرب اراک است که در حال حاضر ۶۰ درصد نیاز شهر اراک را تامین میکند و به واسطه مشارکت پالایشگاه در ساخت سد، درصد بسیار ناچیزی از آب آن به این صنعت اختصاص مییابد.
با ساخت سد «کمال صالح» ۳۵ حلقه چاه آب که وظیفه تامین آب شرب شهر اراک را داشتند، از مدار خارج شدند
این سد 64 میلیون متر مکعب برابر با 2 متر مکعب بر ثانیه به استان مرکزی منتقل می کند.
رواناب خروجی از سد کمال صالح در استان مرکزی سپس وارد سد مروک در استان لرستان می شود. دو سد پشت سرهم در دو استان مختلف به نوعی کمر رودخانه تیره شکسته است.چشم و هم چشمی قدمت خیلی زیادی دارد و تا ابد نیز ادامه دارد اینطور نیست؟
سد کمال صالح در حالی در سال ۸۴ کلنگ زنی شد که دو سال قبل از آن سد مروک آغازشده بود و متولیان امر باید از همان روز به این موضوع میاندیشیدند، که قرار است چگونه سد ۱۳۰ میلیون مترمکعبی مروک در پاییندست سد ۱۲۰ میلیون مترمکعبی کمال صالح پر شود و درعینحال خطری متوجه زیستگاههای پاییندست این دو سد یعنی رودخانه «تیره» نشود.
حجم روانابهای رودخانه تیره دورود در سال آبی 96-97 ، ۱۴.۸ میلیون مترمکعب بوده که نسبت به دوره مشابه سال قبل حدود ۷۸ درصد کاهش و نسبت به میانگین آمار بلندمدت حدود ۸۷ درصد کاهش نشان میدهد.
همچنین رودهای گوشه ،مروار و تواندشت نیز به سد مروک که در شمال استان لرستان است، وارد می شوند.
رودخانه تیره به هیچ وجه، توانایی جوابگویی به این دو سد بزرگ را ندارد.روزگار رودخانه تیره با این دو سد واقعا تیره شده است.
به هر روی، رواناب باقیمانده وسرریزی رودخانه تیره 10 کیلومتر-اگر چیزی بماند- پس از سد مروک با رواناب سیلاخور –که پیش از این در مورد آن توضیح داده شد-یکی می شوند و به همراه یکدیگر به جنوب به شهر دورود روانه می شوند
ساعت 3 بعدازظهر همان روز با آقای ترکی نژاد، همسر مهربانشان و خانواده محترم خداحافظی کردیم و به سوی جنوب یعنی اهواز حرکت کردم . احساس می کردم بار دیگر از مهمانی خانه خاله و همسرش به خانه برمی گردم و این حس خوب پس از چهل سال بار دیگر من را سرشار از خوشی و شادی بچگانه ای کرد و احساس کردم آنها دوباره زنده شده اند و به این دنیا برگشته اند و من برای چند ساعت و فقط چند ساعت باز مهمان آنها شدم و تمام مسیر احساس کردم نه از چهار چریک به سوی اهواز بلکه از چهل سال پیش به زمان حال دارم برمی گردم . من یک نصف روز آنجا بودم و حالا وقتی که از بزرگراه خرم آباد به سوی اندیمشک سرازیر شده بودم احساس کردم گویی سالها آنجا بودم خیلی آشنا بود و اکنون یک حسی به من می گفت که خاله و شوهرخاله من برای همیشه زنده هستند و در خانه شان تا ابد به روی من باز است.
